Hirien Garapena Erdi Aroan eta XIV. Mendeko Krisialdia

HIRIEN GARAPENA ERDI AROAN

AURKIBIDEA

1. Aldi oparoa.
2. Hirien goraldia.
3. Eskulangileak eta gremioak.
4. Aldaketa handiak kulturan.
5. Monarkia feudalen sendotze-aldia.
6. XIV.mendeko krisialdia.Nekazaritzako ekoizpena areagotu zen.

Aldi Oparoa (XIII. Mendea)

Biztanleria-hazkundea. Merkataritzaren garapena. Landa-eremuak uztea: bizi-baldintzak hobeak ziren hirietan.

Hirien Goraldia

Udalak gobernatzen zuen hiria.

Europako Erresumen Sendotze-Aldia

Eskulangintzaren goren unea Biztanleriaren hazkundeak eragin zuen. Produktuak eskuz egiten ziren, lantegietan.

Monarkia Feudalen Sendotze-Aldia

Administrazioa sendotu zen. Armadak iraunkorrak ziren. Gorteak sortu ziren.

Krisialdia (XIV. Mendea)

Nekazaritzaren krisialdia. Gerrak eta nekazarien matxinadak. Izurri beltza (1348).

ALDI OPAROA

NEKAZARITZAREN HEDAPENA

• XII.mendetik aurrera, nekazaritza-ekoizpenak gora egin zuen Europan.
• Nekazaritzarako lur gehiago zegoen, zingirak agortu eta basoak bota zituztelako.
• Hiru urteko labore-txandaketa sistema zabaltzen hasi zen (lursail heren bat soilik lugorri) .
• Nekazaritza-lana erraztu zuten teknika berriak ezarri ziren:
  • Golde belarriduna (erromatar goldea baztertuz). Lursaila sakonago goldatzen zuen, lurra jaso eta irauli batera egiten zuen gainera.
  • Sail ureztatuak hedatu ziren eta labore berriak. Islamaren eraginez Mediterraneoko eskualdeetan. Lehorte urteetan utza txarrak saihesten ziren.
  • Errotak hedatu ziren. Haize-errotak zein ur-errotak. 40 pertsonaren lana egin zezaketenez, nekazaritza-lanetarako langile gehiago geratzen ziren libre.
• Ekoizpena handitu zen eta ondorioz, elikadura gehiago eskuratu eta beraz, goseteak murriztu eta jendearen osasuna hobetu. Beraz, heriotza-tasa txikitu eta jaiotza-tasa handitu.
• Europako biztanleria asko hazi zen: 1000. urtean 42 milioi izatetik 1300an 73 milioi izatera.

TEKNIKA BERRIAK

Erromatar goldea Belarridun goldea

Nekazaritza

BI URTEKO LABORE-TXANDAKETA HIRU URTEKO LABORE-TXANDAKETA Laborea 1)-1.laborea 2)-2.laborea 3)- lugorria Lehenengo urtea 1 2 2 Lehen urtea. Lugorri 3 3 1 1 Lugorri 2 Bigarren urtea Hirugarren urtea Bigarren urtea. Laborea 3

MERKATARITZAREN ETA BANKUEN GARAPENA

• Biztanleriaren hazkundeak produktuen beharra areagotu zuen eta horrek artisau kopurua handitzea eragin zuen.
• Hiri eta landaguneen arteko trukeak ugaritu.
• Garrantzitsuenak ehungintzakoak izan ziren.
• XII.mendetik aurrera merkataritza ere asko garatu zen. Bi itsas bide nagusi zeuden:
  • Mediterraneoko bidea. Espainia eta Italiako hiriak musulmanen eta bizantziarren portuekin lotzen zituzten. Europarrek luxuzko produktuak inportatzen zituzten (lurrina, zeta, portzelana, espeziak ... ) eta ehunak eta armak esportatu.
  • Atlantikoko eta Baltikoko bidea. Portugalgo eta Kantauri itsasoko portuak Flandriako (Brujas, Amberes) eta Alemaniako hiriekin (Hanburgo eta Lübeck) lotzen zituen baita Errusiarekin ere. Gaztelako eta Ingalaterrako artileak, Frantziako ardoak, Ingalaterrako eztainua eta Baltikoko anbarra, larruak, zura eta garia eramaten zituzten. Bidea, Hansa izeneko merkatari-talde baten mende zegoen.
• Merkatariak azoketan biltzen ziren aldian behin. Azoketan toki guztietako produktuak izaten ziren. Garrantzitsuenak Champagne eskualdekoa ziren (Frantzia) .
• Merkataritza hazkundeak banku eta finantza-teknika berriak sortu zituen. Merkataritza bidaia asko kreditu bidez finantzatzen hasi ziren eta lapurretarik ez gertatzeko, kanbio-letrak sortu zituzten, bidaietan esku-dirurik ez erabiltzeko.

Merkataritzagune eta merkataritza bide nagusiak

Merkataritzaguneak . Bergen Zura Garia Novgorod Genovakoa Reval Veneziakoa Mosku Visby · Riga Kataluniakoa · Zer hiritan egiten ziren azokarik garrantzitsuenak? Merkataritza-bideak · Stralsund Lübeck Gdansk Londres . Anberes - Lehorreko bideak Kiev . Azoka Kolonia · Krakovia Tana Larruak Eztia Ehunak Kaspiar itsasoa Ardoa Bordele Burdina Caffa · Lyon Venezia Santander Gatza Montpellier Genova Bil · Trebizonda Marseilla Medina del Campo · Ragusa Garia Espeziak Toledo · Durazzo Lisboa . Napoles Valentzia Sevilla. Palma Larrua Palermo Cádiz Mediterraneo Espeziak Zeta Tunis Garia Tiro Kandia itsasoa 2 INTERPRETATU MAPA. Hansarena · Zer bide nagusitu ziren Mediterraneo aldean? Champagnekoa Itsaso Baltikoa Smolensk Artilea Anbarra Larruak Argizaria Eztainua - Hansaren bideak Hanburgo Dortmund Leipzig Brujas; Lagny Paris· Provins Frankfurt Augsburg · Viena Troyes OZEANO ATLANTIKOA Itsaso Beltza Burdina Armak Bartzelona Konstantinopla Antiokia - Italiar bideak Ipar itsasoa Polotsk

HIRIEN GORALDIA

HIRIEN HAZKUNDEA

• XI.mendetik aurrera, Europako hiriak asko hazi ziren.
• Hiri zahar asko eskualdeko merkataritza-trukerako gune bihurtu ziren, biztanleria hazi ondoren.
• Hiri berriak ere sortu ziren merkataritza-bideetako toki estrategikoetan; bidegurutzeetan, zubietan, portuetan eta ondo babestutako tokietan (gaztelu eta abadien alboan adib.)
• Hiriak hiru kausa nagusirengatik hazi ziren:
  • Nekazaritza-berrikuntzei esker gero eta nekazari gutxiago behar ziren. Ondorioz, nekazaritza eskulanaren soberakina gertatu zen eta beraz, hirietara joan ziren lan bila nekazariak.
  • Nekazari batzuek ere hirietara emigratu zuten jaun feudalen joputzatik ihes egiteko; hirian urtebeteko egonaldia egiten zuen edonork jopu izateari uzten baitzion.
  • Merkatariek hirietara jotzen zuten, hango harresien babes bila.
• Hala ere, Erdi Aroko hiriak txikiak ziren. Handienak, Paris, Herbeheretako hiriak (Bruja, Gante ... ) eta Italia iparraldekoak (Genova, Milan, Florentzia, Venezia ... ). Hiri hauek 50.000 biztanle inguru zituzten.

HIRIKO GIZARTEA

• Hiriko biztanleriari burges esaten zitzaion. Hasieran burguko biztanleei esaten zitzaien horrela, hau da, merkataritza eta eskulangintza auzoko biztanleei, geroago hiriko biztanle guztiei.
• Hirietako biztanleen artean desberdintasun handiak:
  • Elitea merkatari eta eskulangile garrantzitsuak ziren. Oso familia aberatsak eta ospetsuak ziren eta hiriko gobernua kontrolatzen zuten. Hiriko goi-kleroa ere talde horretakoa zen.
  • Biztanlerik gehienak eskulangileak eta dendari apalak ziren, baita aberatsenen etxeetan etxeko lanak egiten zituzten pertsonak, fraideak eta apaizak, ikasleak, eskribauak ...
  • Azpian, gizartearen beheko mailan, pobreak eta baztertuak. Ez zuten lanik, eskean ibiltzen ziren edota lapurretan.
• Europako hirietan biztanlerik gehienak kristauak ziren. Hala ere, zenbait judu eta musulman talde ere baziren, beren auzoetan bereizita bizi ziren: aljama edo judutegietan juduak eta mairu-auzoetan musulmanak.

FORUA

• Hiriak azkar bihurtu ziren beren eskualdeetako bizitza erlijiosoaren, politikoaren eta ekonomikoaren topaleku nagusia.
• Hiri asko, feudo bateko lurraldearen barruan zeudenez, feudo horretako jaunaren jurisdikziopean zeuden, zela erregea bera, zela jaun laiko bat edo elizgizon bat.
• Burgesak jaunen aginpidetik askatzeko eta beren burua gobernatzeko eskubidea izateko borrokatu ziren. Hiri batek eskubide hori lortzen zuenean, erregeak forua ematen zion. Dokumentu horretan, hiriaren eskubideak eta pribilegioak jasotzen ziren bai eta gobernatzeko modua ere.

ESKULANGILEAK ETA GREMIOAK

GREMIOAK

• XII.mendetik aurrera eskulangintza asko garatu zen, biztanleriak gora egitean eta hiriak hazi ondoren jendeak eskulangintzako produktuak gero eta gehiago behar baitzituzten.
• Lanbide bereko eskulangileak elkartu eta gremioak eratu zituzten. Inork ezin zuen lanbide batean jardun lanbideari zegokion gremioko kide egin gabe. Helburuko bikoitza zen: elkarri laguntzea eta lanbide horretarako gaitasunik frogatu ez zutenen lehia saihestea.
• Gremio bakoitzak estatutu bat egiten zuen eta kide guztiek estatutuaren zina egin behar zuten. Estatutuan, lanbidearen arauak eta elkartekideen eskubideak eta betebeharrak zehazten ziren.
• Gremioek ekoizpena kontrolatzen zuten; salgaiak egiteko beharrezkoak ziren lehengaiak zituzten kideen artean, langileen kopurua eta produktuen kalitatea kontrolatzen zituzten eta prezioak finkatu.
• Gremioek lanbideko kideei eta haien familiei laguntzen zien. Kideek kuota batzuk ordaintzen zituzten eta kuota horiei esker, gaixoei, alargunei eta umezurtzei laguntzen zieten. Ospitaleak ere eraiki zituzten inoiz.
• Emakumeak nekez eta gutxitan onartzen zituzten gremioetan; alarguntzean adibidez.

ESKULANGILEAK

• Era askotakoak zeuden: ehuleak, zapatariak, bitxigileak, arotzak, okinak, tindatzaileak, zilargileak, errementariak ...
• Eskuz egiten zituzten produktuak, erreminta gutxirekin.
• Lantegiak txikiak izaten ziren eta maisuaren etxean egoten ziren.
• Eskulangileak egindako produktuak lantegi horietan saltzen ziren.
• Gehienetan, lanbide bera zuten eskulangile guztiak kale berean bizi ohi ziren. Hori dela eta, lanbidearen izena jartzen zioten kaleari: Tindatzaile kalea, Larru-ontzale kalea, Letoigile kalexka ... Izen hauetariko askok gaur egun diraute.

Gasteizko Kaleak

CANTÓN DEL SEMINARIO CANTÓN DE SANT CANTÓN CARNICERÍAS CTN. SAN MARCOS CALLE HERRERÍA DE CANTÓN SANTA ANA CANTÓN ANORBÍN CALLE ZAPATERÍA MARIA CALLE LAS ESCUELAS CALLE CUCHILLERÍA CALLE PINTORERÍA CALLE SAN CANTÓN SAN FRANCISCO JAVIER CANTON DE LA SOLEDAD CALLE FRAY ZACARÍAS MARTÍNEZ CALLE SANTA CALLE CORRERIA CANTÓN SAN ROQUE bld de S.Miguel. IGId .de S.Pedro . 17 00 de motyas de S" Brigida. 18Id.de St Crux. 19 gld de Jot Clara(Cuarteles). so Cara de Provincia. EL Juego de Pelota . 29 Campo de las Brigidas. Sota Las lineas de puntos indican el Granado del recinto construido en la Zalezi de Sh Ropringa, 1 10.000 a Puerta de Castilla. A Puerta de Arriaga o Bilbao õ Puerta de Francia 6. Puerta del Rey o de Navarra- 7 Hospital Militar . 8 Hospicio Parterne de la Constitucion 9 Palacio de Montehermoso Two Carcel . 1 Teatro. 12 Aduana. 13 Colegiata de Sta Maria . 14 Parroquia de S.Vicente :en golla se halla el Telegrafo. CALLE NUEVA DENTRO GASTEIZ VITORIA. 1 Plaza de la Constitucion 2 Id . de Bilbao. Materia de la Reina Governadora) VICENTE CUESTA DE SAN VICENTE

ESKULANGINTZAKO LANBIDEAK

• Eskulangileek ondo zehaztutako hiru maila izaten zituzten beren lanbideetan.
  • Ikastuna. Gazte batek lanbide bat ikasi nahi zuenean kontratu bat sinatezn zuen eskulangile batekin eta haren ikastun bihurtzen zen. Hainbat urtez aritzen zen lanean harentzat, soldatarik jaso gabe. Lantegi bakoitzean ikastun bat egoten zen maisuaren etxean bizitzen zena.
  • Ofiziala. Prestakuntza eta gero, ikastuna ofiziala bihurtzen zen eta soldata jasotzen zuen lanaren truke.
  • Maisua. Ofizial bat norberarentzat lan egiten hasten zenean, maisu bihurtzen zen maisu-lan bat edota kalitate handiko pieza bat egin ostean. Lantegiaren, erreminten eta lehengaien jabea zen eta bearerntzat ziren jardueraren etekinak eta galerak.