Guía de Estudo Unidade Didáctica 3: Expresión Artística e Desenvolvemento Infantil

Expresión, arte e xogo

Escoitaches algunha vez a expresión de que ata un neno pode pintar? Seguro que escoitaches que algunhas das obras dalgún artista se usan nun sentido sinónimo. E ainda así, para pintar coma un neno ... compre moita arte. Coma os artistas, os nenos e nenas son creadores. Podes darlles un papel e unha pintura e comprobarás que enseguida empezan a garabatear ou debuxar o que se les pasa pola súa mente esperta e curiosa, sen medo a representar diferentes realidades, perspectivas imposibles, composicións arriscadas .... Os nenos e nenas son espontáneos e expresivos, non teñen medo a experimentar nin a equivocarse e non teñen prexuízos. Os nenos e nenas e nenas son exploradores e descubridores dun mundo que se expande ante eles día a día. Sorprendense ante os acontecementos cotians, marabillan cos pequenos detalles e ainda tenen a capacidade, a inocencia e o valor para deixar escapar, compartir e materializar a sua imaxinación e o seu "eu" interior. Para un neno ou nena, en proceso de desenvolvemento e descubrimento, a arte e un xogo, un reto, unha linguaxe e unha forma de expresión e comunicación. A través da expresión plástica, en moitas ocasións, as producións do neno poden comunicarse mais alto e claro que as suas palabras. Como educadora e educador infantil terás moitas oportunidades de comprobar que, sen dúbida, os nenos e nenas e nenas son auténticos artistas. O reto é que non se esquezan de como seguir sendo así cando sexan adultos.

Como abordar a educación plástica?

Como educadores e educadoras, a finalidade de traballar a expresión plástica co noso alumnado non debe ser que cando estes nenos e nenas crezan exponan as suas obras en galerías de arte. O foco do educador claramente debería apuntar a non poñer límite ás suas capacidades, axudándoos a construir a súa identidade e fomentando e facilitando a sua capacidade para utilizar a linguaxe artística como forma natural de expresión creativa de ideas, sentimentos, emocións, ademais de darlles a oportunidade de descubrir, valorar e gozar do arte en si mesmo. Ainda que poida parecer unha tarefa complicada, en realidade non o é, xa que o papel que debemos desempeñar e o de facilitadores e acompañantes. O noso único traballo debe ser axudar aos nenos e nenas e nenas a fluir, sentir arte e sentirse libres de expresarse a traves dela. E precisamente, por desgraza e coa mellor das intencións, tendemos a caer no erro de non permitilo, de insistir en ter un papel activo nesta tarefa, enredándonos en imponer normas, pasos, instrucions, pautas, técnicas e un longo etcetera, acabamos extinguindo a sua espontaneidade. Os nenos e nenas e nenas non precisan destas instrucións nin da imposición destas técnicas para desenvolver a súa expresión artística. Non necesitan que os adultos lles ensinemos a debuxar. Os nenos e nenas e nenas necesitan xogar, necesitan emoción, necesitan o espazo, o ambiente, o material axeitado e a confianza no medio para poder expresarse libremente. Todo o que necesitan é que lles permita abrazar a arte con todos os seus sentidos. A expresión plástica, polo tanto, debe entenderse sobre todo como unha linguaxe, un medio que lle permita crecer ao neno, expresarse libremente e comunicarse cos demais. Polo tanto, o ámbito educativo debe adaptarse ao seu proceso de desenvolvemento individual, xa que e o neno quen traza o seu propio camiño, non o educador. Isto non quere dicir que o traballo de expresión plástica na aula deba ser omitido ou improvisado, nin moito menos. Pero si que a programación de propostas e actividades debe ser sempre aberta, flexible, adaptable ás necesidades individuais de cada neno, aos seus intereses. Que fomente a libre expresión, sen xuízos de valor, que supoña un tempo de estimulación, provocación, desfrute e xogo, no que cada neno se lle permita experimentar cunha gama cada vez mais ampla de técnicas, materiais e soportes que serven de vehículo para expresar o seu ideas e desenvolver o seu sentido estético e artístico.

Importancia da arte no desenvolvemento infantil

A pintura, o debuxo, a escultura e calquera outra manifestación artística son unha valiosa ferramenta para que os nenos e nenas e nenas desenvolvan a sua creatividade, representen a sua particular forma de interpretar omundo, expresen as suas emocions e sentimentos e se comuniquen cos demais. Pero, ademais, permitir que os nenos e nenas e nenas abracen a arte dende pequenos facilita e fomenta o seu desenvolvemento noutros moitos ámbitos. As actividades artísticas son fundamentais para o desenvolvemento físico, cognitivo e emocional dos nenos e nenas e nenas. Tamen son unha necesidade espiritual. Non hai nada mais fermoso que ver como un neno desenvolve a sua sensibilidade ante as manifestacións artísticas. A arte en si mesma e un medio para educar. Achegar a arte ao día a día dos nenos e nenas e nenas, transmitir e contaxiar o gusto polas manifestacións artísticas e permitirlles desenvolver a sua expresión plástica de forma espontánea e persoal, proporciónalles innumerables beneficios, entre os que destacan os seguintes:

• Desenvolvemento persoal. Os nenos e nenas e nenas gozan moito das actividades artísticas. Estes danlles a oportunidade de desenvolver a sua creatividade e capacidade transformadora. Proporcionanlles ferramentas para descubrirse a si mesmos e comprender aos demais, potenciando así o desenvolvemento da súa autoestima e autoconfianza.
• Desenvolvemento emocional. A arte e unha oportunidade para que os nenos e nenas e nenas expresen os seus sentimentos e expresen as suas necesidades e experiencias a través de linguaxes distintas a oral. Permitelles comprenderse a si mesmos e desenvolver a sua capacidade empática, contribuindo significativamente ao desenvolvemento da sua personalidade e da sua madurez emocional.
• Desenvolvemento cognitivo. Desenvolver a expresión plástica tamén favorece o desenvolvemento do pensamento crítico, diverxente e lóxico, a expresión creativa, a resolución de problemas e conflitos, a representación simbólica e a relación espacial, e facilita a aprendizaxe da lectura e da escritura, nutre a capacidade de concentración ...
• Desenvolvemento psicomotor. As actividades plásticas e manuais axudan moito a desenvolver a motricidade fina, a coordinación man-ollo, a lateralidade, a adquisición do esquema corporal, etc.
• Desenvolvemento da linguaxe. A arte é unha forma de expresión que non require habilidade verbal. Porén, a medida que os nenos e nenas e nenas desenvolven a sua expresión plástica, tamén o fai a sua expresión verbal, tanto oral como escrita, xa que o debuxo contribue a preescritura.
• Desenvolvemento afectivo, comunicativo e social A través da arte, o neno pode atopar un medio para expresar as suas emocións, compartir as suas experiencias e comunicarse e relacionarse co seu entorno social. As actividades artísticas fomentan moito o traballo en equipo. Axudan a compartir e reflexionar sobre si mesmos e sobre o mundo que os rodea, desenvolvendo un sentimento de pertenza ao grupo e conciencia colectiva.

O "xogo de pintar"

Poucas cousas existen tan inocentes e espontáneas como os primeiros trazos que fai un neno ao pintar. Non obstante, estas liñas poden ter un significado moito mais profundo do que podemos pensar, sempre que permitamos que o neno se sinta verdadeiramente libre para expresarse a traves delas. Como non corromper esa liberdade? Como deixar fluir o neno? Arno Stern, un pintor e investigador nado en Alemana en 1924, sabe exactamente como facelo. Foi o precursor da educación creativa, da formulación e desenvolvemento do xogo da pintura. O Closlieu é o espazo que Stern creou para desenvolver o xogo da pintura. Unha sala de planta aberta con paredes recubertas de papel na que os nenos e nenas e nenas de todas as idades pintan de pé, compartindo unha única paleta de cores situada no centro da sala. O xogo de pintar é tan sinxelo como enriquecedor, cada neno e nena ten un pincel e pinta libremente no seu lenzo, independentemente da técnica, independentemente do resultado. O único importante é o seu goce, facilitando o seu fluxo, expresarse libremente. No xogo da pintura non hai normas nin pautas, nin consignas nin ensinanzas. O neno pinta e xa está. Se durante o teu traballo necesita ampliar o seu cadro, simplemente colocas outro lenzo despois do anterior, se prefire pintar outra cousa, cambias o lenzo. O papel do acompañante adulto non e o de mestre ou guía. Non dirixe, non ensina, non opina, non emite ningún xuízo de valor. O acompañante ten a importante tarefa de crear un ambiente cómodo e propicio para a expresión, de servir de axudante ao neno que crea: substituir a pintura gastada, subministrar materiais, engadir lenzos para quen precisa ampliar o seu espazo, poner un paso para o neno, colocar unha chanzo para quen necesite pintar mais alto ...No Closlieu o neno e nena sentese absolutamente libre de xuízos, comentarios e opinións. Os cadros non saen do obradoiro, non se exponen a ninguen. É unha forma de expresión pura, limpa e libre. O pracer de pintar por pintar.

A actividade plástica como medio de expresión do neno

A importancia da expresión plástica foi destacada por diferentes autores que dedicaron a sua vida ao estudo e interpretación das producións gráficas infantís. A continuación, presentamos os enfoques dalgúns dos máis destacados sobre a actividade plástica como medio de expresión:

Herbert Read e as manifestacións plásticas

Segundo Herbert Read, as manifestacións plásticas do neno responden ás súas necesidades de expresión. O neno que debuxa pretende crear algo propio a través do cal poida expresar os seus sentimentos a través dun medio diferente ao da linguaxe falada e escrita, a través da linguaxe visual. Considera que a arte debe ser a base da educación e que a arte dos nenos e nenas e nenas debe ser tratada como un medio, non como un fin en si mesmo. A importancia do traballo infantil radica no seu proceso creativo, porque durante o seu desenvolvemento o neno é capaz de expresar o seu interior. Ademais, Read asegura que a través do debuxo o neno non tenta representar ningunha realidade, porque non debuxa o que ve, senón o que sente, o que entende, o que pensa e coñece. O artista infantil utiliza simultaneamente para a mesma creación dous estilos de representación:

1. Para a súa propia satisfacción persoal
2. Para a satisfacción dos demais

Victor Lowenfeld e a expresión plástica na infancia

Alguns dos aspectos que Lowenfeld destaca en relación coa arte e a expresión plástica na infancia son os seguintes:

• A finalidade da expresión plástica é sempre desenvolver a creatividade do neno.
• Na educación plástica, a arte é un proceso e non un fin, polo que a importancia adquire o proceso creativo, non a creación.
• O desenvolvemento da expresión plástica só se pode comprender en relación coas etapas de crecemento.
• Os debuxos infantis non son representacións obxectivas da realidade, senón unha expresión plástica dos seus sentimentos, de tal xeito que suponen unha gran oportunidade para acadar o equilibrio emocional.
• A actividade plástica ofrecelle ao neno unha importante forma de autoexpresión, xa que mediante a construcion de formas permitelle expresar emocions, sentimentos e pensamentos.
• As mellores oportunidades para a expresión emocional residen nos momentos nos que se permita ao neno identificarse co seu traballo, independentemente dos modelos ou referencias.
• As experiencias vividas polo neno están intimamente relacionadas co seu desexo de expresalas.

Arno Stern e a expresión simbólica

Para Stern, a lingua falada e un medio de expresión incompleto. A expresión simbólica que permite a arte dalle ao neno a oportunidade de expresarse fóra das convencións sociais. Segundo Stern, a expresión simbólica só pode xurdir en condicións específicas, xa que non pode ocorrer en ningún contexto. Para que o neno poida expresarse libremente, a expresión plástica debe darse nun ambiente tranquilo no que a persoa poida concentrarse en si mesma, nas suas necesidades ignoradas, sen recomendacións, sen modelos, sen ningún tipo de incitación e sen sentirse xulgada polo neno. resultado do seu traballo. A función do acompañante debe ser escoitar e atender ao neno para animalo a expresar o que sente a traves da pintura. Arno Stem é o pai da disciplina chamada semioloxía das expresións. Nela, non só se aborda o xogo de pintar, comentado no apartado anterior, senón que tamén se reconsidera a orixe das producións infantís, xa que sinala que estas nacen das vivencias da nosa vida prenatal, chamada "memoria orgánica", e que se manifestasn a través da "formulación" e desenvolvemento das etapas evolutivas do neno. Ademais, demostrou que a sua evolución responde ao mesmo patrón universalmente.