Inperialismoa XIX. mendean: potentzia handiak eta inperio kolonialak

XIX. Mendeko Potentzia Handiak

Liberalismoa eta Autoritarismoa Europan

- XIX. Mendearen bigarren erdian, Europako estatuetako egoera politikoa askotarikoa zen: - Sistema politiko autoritarioa zuten herrialdeek (Alemania + Austria-Hungaria adb.): - Monarka bat zuten agintari eta ia botere guztiak zituen. - Parlamentua zuten baina ez zioten monarkak hartutako erabakien kontra egin. - Armadak pisu handia zuen herrialdeetako bizitzan - Etnia eta kultura aniztasun handia zuten. - Biztanleak ia eskubiderik ez. - Erregimen liberala zuten herrialdeak (Erresuma Batua + Frantzia adb.): - Botere banaketa zuten + parlamentua gobernuak kontrolatzen hasi. - Eskubide berriak onartu ziren: adierazteko eta elkartzeko askatasuna adb. - Gizonezkoen sufragio unibertsala. - Alderdi sozialistetako ordezkariak parlamentuetan sartzen hasi.

Errusiar Autokrazia

- Errusiar inperioaren gobernuan autokrazia zegoen: - Tsarra botere guztien jabe eta erlijio autoritate gorena zen. - Haren botereak ez zuen mugarik eta kontra egiteko edozein saiakera gogor zigortzen zen. - Nobleziak monopolioa zuen armadako eta administrazioko goi-karguetan, lursail handien jabe zen eta jopu ugari zituen. - Inperioan etnia-aniztasun handia zegoen: - Politika jakin bat ezarri zieten: Errusiartzea (Errusiako hizkuntza eta kultura inposatzea).

Estatu Batuak, Potentzia Baten Sorrera

- XIX. mendeko lehen erdian, lurralde-hedapen handia gertatu EEBB. - Iparraldeko eta hegoaldeko estatuen artean desberdintasunak: - Hegoaldeko estatuak esklabutzaren aldeak ziren (haien nekazaritzako eskulanak ziren). - Iparraldeko estatuak esklabotza indargabetua zuten. - Hegoaldeko 11 estatu banandu egin ziren, eta Konfederazio bat sortu zuten. - Kongresuak ihes egin zutela deklaratu, eta Sezesio Gerra hasi zen iparralde eta hegoaldearen artean. - Iparraldea garaitu eta esklabotza indargabetu zen.

Japoniako Meiji Aroa

- XIX. mendean Japonia nekazaritzan oinarritutako herrialdetik herrialde industrializatu batera pasa. - Enperadoreak, botere guztiak hartu eta Meiji aroa hasi. Honek mendebaldarketa bat ekarri. - Horretaz gain, ordura arteko isolamendua gainditu eta merkataritza akordioak egiten hasi.

Inperialismoaren Faktoreak

Inperialismo Kontzeptua

- Inperialismoa = herrialde batek beste herrialde batzuetan hartzen duen nagusitasuna da. - Herrialde konkistatzailea metropolia da, eta konkistatutako lurraldea kolonia. - 1870ean inperialismo forma berri bat sortu. Erresuma Batua eta Frantzia lehen protagonistak izan. - Gero beste herrialde batzuk batu: Alemania, Italia, Belgika, Errusia, EEBB, Japonia etb. - Espainiak aldiz, Amerikan eta Ozeano Barean zituen koloniak galdu zituen. - Potentzia inperialistek munduaren zati handiena konkistatu eta anexionatu. - 1800. urtean planetako lurren %35 Europa eta Estatu Batuen menpe -> 1914an %84a.

Faktore Ekonomiko eta Demografikoak

- Inperialismoa, idustrializazioaren ondorio: - Europako herrialdeek inbertitzeko, lehengai merkeak eta produktuak saltzeko lurraldeak behar zituzten. - Europako biztanleria kolonietan aurkitu finkatzeko aukera ematen zien lurralde bat, jatorriko herrietan lan aukera gutxi baitzuten.

Faktore Erlijiosoak

- Inperialismoa erlijio primitiboak zituzten herriak kristautzeko nahiarekin justifikatu. - Erlijio katoliko eta protestanteen misiolaritzak garrantzi handia izan. - Ehunka misio sortu ziren Asian, Afrikan eta Ozeanian.

Faktore Politikoak

- Hedapen inperialistak potentzia handien eskakizun estrategikoen arabera egin. - Erresuma Batua itsasbide nagusietan kokatzen saiatu, eta Errusiak izotzik gabeko itsoetara ateratzeko bideak bilatu adb. - Potentziek nazioarteko prestigioa handitzea nahi zuten + nazio-sentimendua zabaldu.

Faktore Ideologiko eta Zientifikoak

- Ideologia arrazistak-> Mendebaldarrak arraza zuria gainerakoak baino hobea zela pentsatu. - Horrek eskubidea ematen ziela beste herri batzuetan nagusitzeko eta zibilizatzeko betebeharra zutela uste zuten. - Zientziarekiko jakin-minak ere konkistak bultzatu-> geografia elkarteak sortu, esplorazio bidaiak egiteko.

Inperio Kolonial Handiak

- Britainiar Inperioa: - Garai hartako inperio handiena-> Mundu osoan zehar koloniak izan (India garrantzitsuena). - Indiarako bidea ziurtatzeko, Suezko kanalaren eta Egiptoren kontrolaren jabe egin + Asian lurraldeak konkistatu. - Afrikan, kontinentearen hegoaldean hasi eta iparralderantz hedatu. - Kanadaren eta Ozeaniako zati handi baten jabe ere. - Frantziako Inperioa: - Bigarren garrantzitsuena. - Afrikan, Aljeria eta Tunisiaren konkistekin eta Marokon protektoratu bat sortzen hasi. Ondoren, lurraleak eskuratu kontinentearen erdialdean eta mendebaldean. - Asian, Indotxina okupatu.- Alemania eta Italia: - Berandu sartu ziren hedapen inperialistan. - Biek Afrikan kolonia batzuk lortu. - Belgika: - Kongo lortu. - Errusiak: - Siberia hartu, Himalaiara eta Indiara zabaldu, eta Txinako lurretara iritsi. - Estatu Batuek: - Filipinak eta Puerto Rico okupatu eta Kubaren gaineko kontrola lortu. - Iberoamerikako herrialdeei berekiko mendekotasun ekonomiko handia ezarri. - Japoniak: - Formosa eta Korea anexionatu eta pretektoratu bat sortu Mantxurian. - Hedapen kolonialak tirabirak eta gatazkak sortu potentzien artean. - Konpontzen saiatzeko, Berlingo konferentzia bildu, eta potentzia nagusiek ia Afrika kontinente osoa banatu zuten.

GROENLANDIA ISLANDIA IMPERIO RUSO GRAN BRETAÑA DINAMARCA HOLANDA ALEMANIA BEL GICA FRANCIA ESTADOS UNIDOS IS. AZORES, ITALIA OCÉANO PORTUGAL ESPAÑA I. MADEIRA OCÉANO PACÍFICO OCÉANO IS. CANARIAS LIBIA INDIA SAHARA CUBASTO. DOMINGO OCCIDENTAL I. CABO VERDE FRANCESA SUDAN PACÍFICO SOMALIA ABISINIA SOMALIA CAMERUN GUINEA ESPANOLA IS. SEYCHELLES GABON COAGO BELGA I. ASCENSIÓN IANGANIKA ANGOLA I. STA. ELENA MADAGASCAR OCÉANO AFRICA DEL SUROESTE I. MAURICIO I REUNIÓN POSESIONES Británicas Alemanas Francesas Belgas Españolas Danesas Portuguesas Holandesas Italianas Kilómetros NUEVA ZELANDA Escala 0 1.950 3.900 GUAYANAS ATLÁNTICO INDIAS ORIENTALES HOLANDESAS NUEVA CALEDONIA AUSTRALIA INDICO COLONIA DEL CABO MOZAMBIQUE AFRICA EGIPTO INDOCHINA FILIPINAS CANADA

Kolonien Administrazioa eta Horren Ondorioak

Menderatzeko Moduak

- Europako estatuek kolonizatutako lurraldeetan nagusitzeko hiru forma nagusi: - Koloniak: Potentzia kolonizatzailearen subiranotasunaren mende zeuden eta hark administratzen zituen. - Belgikak Kongorekin adb. - Protektoratuak: Potentzia kolonialak kolonizatutako herrialdearen kanpo-politika eta aberastasuna kontrolatu. Tokiko agintariak barne-politikaz arduratu. - Erresuma Batuak Egiptorekin adb. - Kontzesioak: Herrialde independente bateko lurraldeak ziren, baina potentzia kolonizatzaileek merkataritza-abantailak eskuratzen zituzten. - Txina adb. - Kolonizazioak administrazio eta antolaketa politiko modernoen oinarriak finkatu, baina kasu askotan, kolonien arteko mugak biztanleen tribu, hizkuntza eta erlijio desberdintasunak ez zituzten kontuan izan -> gatazkak sortu.

Ustiapen Ekonomikoa eta Horren Ondorioak

- Metropoliek beren mesederako ustiatu kolonietako natura-baliabideak: - Plantazio-nekazaritzan eta zorupeko mineral aberatsen ustiapenean oinarritutako ekonomiak ezarri. - Tokiko biztanleei lurrak kendu, eta kautxu eta kafe plantazioak sortu zituzten. - Metropoliek ez zuten kolonietako industria garatzeko interesik-> Pobrezian jarraitu. - Indigenak plantazioetan eta meatzeetan lan egiteko eskulan merke bihurtu. - Esklaboen pareko baldintzak jasan. - Kolonizatzaileek garraio-azpiegiturak eraiki zituzten: - Baina metropoliaren jardueren mesedetan. - Ez zioten kolonien arteko komunikazioari mesederik egin, eta hortaz, gaizki komunikatuta egoten jarritu.

Ondorioak Gizartean eta Kulturan

- Mendebaldeko osasun-ohiturak sartzeak biztanle indigeneren heriotzak murriztu. - Baina jaiotzak ugariak izan, biztanleria asko haztea eragin zuena. Horrek gosete ugari eragin. - Kolonizazioak gizarte tradizionalarekiko haustura ekarri. - Kolonizatzaileak gizarte kolonialeko goi-mailan ezarri: ekonomia kontrolatu + goi karguak eskuratu. - Indigenak beheragoko mailakotzat jo eta baztertuak izan. - Mendebaldeko bizimoduak kolonietan zabaltzearen eraginez, kultura autoktonoek krisi sakona izan zuten. - Akulturazio fenomenoa gertatu: nork bere kultura galtzea beste inposatzearen ondorioz.