Industria Iraultza eta Inperialismoa: Munduaren Banaketa

INDUSTRIA IRAULTZA ETA INPERIALISMOA

MUNDUAREN BANAKETA

Geografia eta Historia. DBH4 2024-2025 ikasturtea

1. BH: Industria Iraultzaren hasiera 1.1 Zeri deitzen diogu Industria Iraultza? 1.2 Hazkunde demografikoa 1.3 Nekazaritza-iraultza 2. Lehenengo industria nagusiak 2.1 Lehenengo fabrikak 2.2 Kotoi industria 2.3 Industria siderurgikoa 2.4 Liberalismo ekonomikoa eta kapitalismoa 3. Garraioen Iraultzaren eragina 3.1 Nabigazioaren garapen handia 3.2 Tren-garraioaren aroa 3.3 Garraiobide berriek ekarritako ondorioak 4. Bigarren Industria Iraultza 4.1 Energi-iturri eta industria berriak 4.2 Aurrerapenak garraio-komunikabideetan 4.3 Lan egiteko modu berriak ezarri ziren 4.4 Enpresa handia eta banku modernoa 5. Industria iraultzaren hedapena 5.1 Industria Iraultza Europan 5.2 Ameriketako Estatu Batuak 5.3 Japoniako Meiji aroa 6. Biztanleria eta hiri industrialak 6.1 Hazkunde demografikoa eta migrazioak 6.2. Hiri-eredu berria: hiri industriala 7. Klase-gizartea 7.1 Goi-mailako klaseak 7.2 Erdi-mailako klaseak 7.3 Behe-mailako klaseak 8. Langile-mugimenduaren sorrera 8.1 Lehen urratsak: ludismoa-sindikatuak 8.2 Marxismoa eta anarkismoa 8.3 Langileen internazionalak 9. Inperialismoa 9.1 XIX. mendeko potentzia handiak 9.2 Inperialismoaren arrazoiak 10. Inperio kolonialak 10.1 Britaniar inperioa 10.2 Frantziako inperioa 10.3 Beste inperio handi batzuk 11. Kolonien antolaketa eta horren ondorioak 11.1 Menderatzeko moduak 11.2 Kolonien ustiapen ekonomikoa 11.3 Ondorioak gizartea eta kulturan

REVOLUCIÓN INDUSTRIAL EN 7 MINUTOS

B INGLAT NEOLÍTICO 0.000 ANTES DEL SIGLO XVIII 8 WJAMES WATT - PR RCO DE VAPOR RROCARRIL GEORGE JOHN LOCKE STEPHENSON

BRITAINIA HANDIA: INDUSTRIA IRAULTZAREN HASIERA

ZERI DEITZEN DIOGU INDUSTRIA IRAULTZA?

XVIII. mendean biztanlerian nekazaritzan ekoizpenean bankan merkataritzan egon ziren aldaketek INDUSTRIA MODERNOA GARATU Ekonomiari+gizarteari eragin, iraultzaileak 1. Industria Iraultza: 1760, BH Ehungintza+siderurgia fabrika asko Azkar zabaldu beste herrialde batzuetara 2. Industria Iraultza: bigarren fasea, 1870etik aurrera

IRAULTZA DEMOGRAFIKOA

BH XVIII. menderarte hazkunde motela: jaiotze-tasa heriotza-tasa XVIII. mendeko 2. erdian: jaiotze-tasa , baina heriotza-tasa Hazkunde demografiko handi eta jarraia Zergatik jaitsi zen heriotza-tasa?

• Elikadura hobetu
• Osasungintzan hobetu
• Higienea hobetu
• Epidemiek behera

BERAZ: produktuen eskariak gora eta langile gehiago.

NEKAZARITZA IRAULTZA

Elikagaien eskariak gora egitearen ondorioz, berrikuntzak nekazaritzan eta abeltzaintzan. Nekazaritza teknikak hobetu: Norfolk sistema, lugorriaren ordez: laboreak 4 urtez aldatu (garia, arbia, garagarra, hirusta) . Lanabes berriak: burdinazko goldea (zurezkoaren ordez) eta beste makina batzuk ereiteko, uzta jasotzeko ... Nekazaritza egituren aldaketa: Iraultza liberalen ondorioz, lurrak jabetza pribatu (jada nobleenak ez bakarrik) . Burgesek lurretan inbertitu. Lehen urtea Hirugarren urtea Garia Arbia Garagarra Bigarren urtea Laugarren urtea Hirusta Norfolk sistema Burdinazko goldea

Abeltzaintza erreformak: Lurren zati bat ekoizteko gorde abelburu gehiago. ONDORIOZ Nekazarien diru sarrerak Aurreztu+kapitala sortu BHn Industria iraultza hasteko arrazoi+ 1. Merkatu zabala: garraio ona, aduana gabe, koloniak ... irabaziak industrian inbertitzeko 2. Burgesen pentsaera berria: inbertsioak, arriskuak ... parlamentuaren babesarekin. 3. Burdina+ikatz meatzeak ugari (beharrezkoak fabrikak martxan jartzeko) . Plate IV Page.378 R Fig: I R A S X XIII XXIII XXIII IC A XT XIV XVI 6 Z XVII VIT 0 I XX 1 F VII XVIII XIX XXII . PXXVI B F XXI B . ile sculps. Jethro Tull ereiteko makina XI VI -O -Axxv III ganaduarentzako bazka

LEHENENGO INDUSTRIA NAGUSIAK

LIEHENENGO FABRIKAK

XVIII. mende arte, manufaktura lanak (produktuak) tailer txikietan egin jende gutxiko tailerrak eskuz, tresna sinpleak langileak prozesu osoa XVIII. 2. 1/2tik BHn makina berriak asmatu Makinek leku handia+ $ behar Lantegien ordez, FABRIKAK Lehen makinek energia hidraulikoz, Wattek lurrun makina patentatu arte (1769). Fabriketan lan-banaketa: langileak zeregin 1ean espezializatu+makinaren erritmoan lan. Produktibitatea handitu, prezioak jaitsi. LARUEDA Lurruna energia-iturri nagusia bihurtu zen Watten asmakuntzarekin. Horri esker, ekoizpena asko handitu zen. Rueda Pistón Caldera Cilindro Condensador Lurrun- makina martxan

KOTOI FABRIKA

BHk kotoi asko koloniei esker. Kotoi-industria, lehena izan berrikuntza teknikoetan:

• Iruteko makina mekanikoak: Spinning Jenny
• Ehuntzeko makinak: anezka hegalaria+ehungailu mekanikoa

Makinak lurrun bidez erabiltzean, ekoizpena BHko oihalak onak+merkeak Azkar zabaldu nazioartean Fig. 2. Mule Jenny. JOHN KAY . INVENTOR OF THE FLY SHUTTLE . A . D . 1753

INDUSTRIA SIDERURGIKOA

XVIII. arte, BHn burdina egur-ikatzaz ekoitzi + ezpurutasuna ">kalitate gutxi XVIII. hasiera, ikatz begetala gutxitu, ikatz minerala (kokea) erabiltzen hasi. BHn asko, baina garestia + burdina hauskorra. XVIII. bukaeran, labe garaiak eraiki: burdina ona eta asko>produkzioa

LIBERALISMO EKONOMIKOA ETA KAPITALISMOA

Industrializazioarekin, liberalismoa, Adam Smithek oinarritutako doktrina:

• Estatuak ekonomian ez parte hartu (merkatua bakarrik erregulatu, eskaintza-eskariaren legearekin)
• Lan-banaketa, produktibitatea
• Askatasun ekonomikoa: · Enpresak sortzeko · Langileak kontratatzeko Gremioen kontrakoa · Prezioak jartzeko

Horrek sistema kapitalista ekarri.

GARRAIOEN IRAULTZAREN ERAGINA

NABIGAZIOAREN GARAPEN HANDIA

- BHko industria-ekoipena azkar hazi: garraio azkar eta seguruak behar materiala lantegietara eramateko eta produktuak saltzeko. - XVIII. BHn: errepide gutxi-txarrak, ibaiko garraioa seguruago+merkeago. Beraz, nabigaziorako kanal sarea eraiki (lehengaiak-fabrikak lotu). - 1807, Fulton: lurrun-makina nabigazioan aplikatu: lurrun itsasontzien 1. linea komertziala. Hasieran, bakarrik ibaietarako. GREAT WESTERN RAILWAY. C Nº65 Ibaiko kanala eta zamaontzia Robert Fulton eta lurrun-itsasontzia

TREN -GARRAIOAREN AROA

- Trena sortzeko bi aurrerapen elkartu: Lurrun-makina (trena propultsatzeko) + Burdina (trena eta trenbidea egiteko) - 1814, Stephensonek 1. lurrun trena sortu · Hasieran, ikatz garraioa meatze-lantegi · 1830, bidaiari garraioa 1. tren-linea GEORGE STEPHENSON, FROM THE PICTURE BY JOHN LUCAS. COPIED HY PERMISSION OF HENRY GRAVES AND CO. Stephenson+bere lokomotora - Aurrerapen teknikoei esker, trena garraio azkar-seguru-merkeagoa. - Trenak industrializazioa lagundu: meatzeak, burdina, ikatza, siderurgia ... - Trenbideak azkar ugaritu mundu osoan.

GARRAIOEN IRAULTZAREN ONDORIOAK

- Industrializazioan sortutako garraiobideak · Merkeagoak · Azkarragoak · Edukiera handiagokoak - Horrek, ondorio sozial eta ekonomikoak: 1. Meatzaritza, siderurgia eta metalurgia gehiago garatu eta lanbide berriak sortu (tren-gidariak, suginak ... ) 2. Munduko ekonomia espezializatzea bultzatu: herri industrializatuek, manufaktura ekoitzi+esportatu; koloniek, herri industrializatuei lehengaiak saldu. 3. Eguneroko bizitza aldatu: · Dieta hobetu (elikagai galkorrak garraiatzen zirelako) . · Emigrazioa erraztu eta aisialdia (bidaiak) ere bai.

BIGARREN INDUSTRIA IRAULTZA

1870etik aurrera, Bigarren Industria Iraultza hasi zen

ENERGIA-ITURRI ETA INDUSTRIA BERRIAK

Bi energia-iturri berri, Bigarren Industria Iraultzaren oinarria: - Elektrizitatea: Industrian erabili makinak mugitzeko Garraio elektrikoak: trena, metroa, tranbia Komunikabideak: telefonoa, irratia - Petrolioa: 1859, petrolio ateratzen hasi. Automobiletan erabiltzen hastean, garrantzitsu bihurtu. Industria petrokimikoa garatu: lehengai gisa erabili Ehungintzak garrantzia galdu, beste batzuk nagusitu (AEB+ALn) : · Siderurgia: Bessemer bihurgailua altzairua asko+merke ekoiztu · Industria kimikoa: petrolio, kautxu: botika+produktu sintetikoak · Industria elektrikoa: elektrizitatea ekoizpena+enpresa handiak Car Park > KELHAM ISLAND Museum Opening Times: Car Park Gift Shop Monday to Thursday 10.00am to 4.00pm Sunday 11.00am to 4.45pm SHEFFIELD INDUSTRIAL Sheffield Rebuilding the River Retaining Wall at Kelham Island Museum We plan to have finished this wark by Autumn 2000 Apologies for any disruption that Muskizeko Petronor planta Bessemer bihurgailua: galdara handi horretan egiten da altzairua

AURRERAPENAK GARRAIOETAN ETA KOMUNIKABIDEETAN

XIX. 2.12-XX. hasiera, garraio-komunikabideetan aurrerapen handia. Horrekin Merkatuak integratu+espezializatu Nazioarteko merkataritza hazi Mundu osoko migrazioa ugaritu - Trenbidearen erabilera zabaldu azkar+seguru+merkeago bihurtu XIX. bukaeran tranbia elektrikoa+metroa agertu. - Lurrunontziak hobetu, belaontzia ordezkatu. Suez eta Panamako kanalek bidaiak motzago+merkeago egin - Automobila asmatu Benz eta Daimlerrek (1895) gasolinazko eztanda motorra eta neumatikoak asmatzean. - Hegazkingintza hasi: Wright anaiek asmatu: 1903, 1. hegaldia. - Komunikabideak: telefonoa, hari gabeko telegrafoa eta irratia

LAN EGITEKO MODU BERRIAK

XIX. amaieran, ekoizpena handitzeko sistema berriak: - Taylorismoa: ekoizpena lan txikitan banatu+lana kronometratu. Langileak espezializatu eta lanaren araberako soldata jaso. - Kateko lana: Henry Fordek aplikatu bere auto-fabriketan. Produktua langile batetik bestera pasatu katean produkzioa - Serieko ekoizpena: Fordek asmatu produktu kantitate handiak ekoizteko diseinu industrialeko pieza berdinetik abiatuta. Merkatuak kontrolatzeko, enpresa-kontzentrazioak sortu: - Kartela: jarduera bereko enpresen elkartea ekoizpena, banaketa, prezioak eta irabaziak kontrolatzeko. - Holdinga: akzio gehien duen enpresak besteak kontrolatzea. - Trusta: borondatez elkartutako enpresak ekoizpen fase guztiak egiteko merkatua kontrolatu eta lehia kentzeko.

LAN EGITEKO MODU BERRIAK

XIX. amaieran, ekoizpena handitzeko sistema berriak: - Taylorismoa: ekoizpena lan txikitan banatu+lana kronometratu. Langileak espezializatu eta lanaren araberako soldata jaso. - Kateko lana: Henry Fordek aplikatu bere auto-fabriketan. Produktua langile batetik bestera pasatu katean produkzioa - Serieko ekoizpena: Fordek asmatu produktu kantitate handiak ekoizteko diseinu industrialeko pieza berdinetik abiatuta. Merkatuak kontrolatzeko, enpresa-kontzentrazioak sortu: - Kartela: jarduera bereko enpresen elkartea ekoizpena, banaketa, prezioak eta irabaziak kontrolatzeko. - Holdinga: akzio gehien duen enpresak besteak kontrolatzea. - Trusta: borondatez elkartutako enpresak ekoizpen fase guztiak egiteko merkatua kontrolatu eta lehia kentzeko.