Giza-gorputza: Zelula animaliaren egitura eta funtzioak aurkezpena

UNITATEA GIZA-GORPUTZA

IZAKI BIZIDUNEN EZAUGARRI NAGUSIAK

A) Izaki bizidunak zelulaz esatuta daude B) Izaki bizidunek 3 bizi-funtzioak betetzen dituzte: nutrizio funtzioa, harreman-funtzioa eta ugalketa-funtzioa. Birusak ez dira izaki bizidunak, zergatik?

BIRUSAK

Birusek infektatzen

Nucleoprotein Influenza Virus Anatomy -Near Envelopt Figure 1 Capuid Hi RNA nucleotides proteins

BAKTERIOAK

ANIMALIAK

LANDAREAK

ZELULA

BIRUSAK

Argazkian ikusten da birusak ugaldu direla bakterio baten barruan eta askatzen direla bakterioa apurtu ondoren

ORGANISMO BIZIDUNEN SAILKAPENA

Erreinua Zelula-kopuru a Mota (eukariotoa / prokariotoa) Adibideak(zelulabakarra / zelulaniztuna) Moneroak Protistoak Onddoak Landareak Animaliak

1. ariketa: bete aurreko taula

ANTOLAKETA-MAILAK

Komplexutasun bera = maila bera. Adib .: N, O Txikienetik hasita:

• Atomoak (bizidunen atomoak bioelementuak deitzen dira)Molekulak (bizidunen molekulak biomolekulak deitzen dira) Organuluak (kontuz! Hau ez dago liburuan, baina ikasi behar da) Zelulak Ehunak Organoak Sistemak eta aparatuak Organismoa Populazioa, Komunitatea, Ekosistema ... hauek datorren ikasturtean ikasiko ditugu.

2.ariketa: Jarri ondoan adibide bana (behekoak aukeratu) H2O Neurona Elefantea Odola Bihotza Zirkulazio-aparatua Mitokondrioa H Egin liburuko 18.orrialdeko 4.ariketa0

Atom Molecule Organ system Macromolecule Organ Organelle Organism Cell TissueAtoms Biosphere Molecule Ecosystem Cell Community Tissue Organ Population Body system OrganismElementuen taula periodikoa

1 Los elementos marcados en color rojo (bioelementos princi- pales) constituyen algo más del 97% de la materia viva. 2 H He Helio 7 5 CN O F Ne Na Sodio Magnesio Aluminio Silicio 19 20 21 22 23 24 25 26 28 29 31 32 33 34 35 36 K Ca Calcio Sc TI V Cr Mn Fe Hierro 27 Co Cobalto Ni Niquel Cu Cobre 30 Zn Cing Ga Galo Germanio Arsénico Bromo Kriptón 37 38 39 40 41 42 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 Rb Sr Y Zr Nb Nioblo Mo Morbideno Tc Ru Rutenio Rh Rodio Pd Paladio Ag Plata Cd Cadmio In Indio Sn Estaño Sb Te I Xe Rubidio Estroncio Ytrio Circonio Antimonio Telurio lodo Xenón 55 56 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 Cs Ba L Hf Ta W Re Ir Pt Hg Ti Pb | Bi Po At Rn Cesio Bario Lantinidos Hafnio Tántal Wolframio Renio Iridio Platino Au Oro Mercurio Talo Plomo Bismuto Polonia Astalo Radón 87 88 Fr Ra A Francio Radio Actinidos Los elementos marcados en color naranja (bioelementos secundarios) forman alrededor del 2,5% de la materia viva. Los elementos marcados en color verde, llamados oligoele- mentos, representan algo menos del 0,5% de la materia prima. 13 14 15 18 17 18 AI Si P S CI Cloro Ar Se Br Kr Potasio Escandio Titanio Vanadio Cromo Manganeso Selenio 10 Li Litio Be B Berilo Neón 11 12 Mg Aruim Argón Ge As Tecnecio Os Osmio viva

BIOMOLEKULAK

1. EZ ORGANIKOAK (izaki bizidunetan eta materia ez bizidunean dauden molekulak) a) URA b) GATZ MINERALAK 2. ORGANIKOAK (izaki bizidunetan bakarrik dauden molekulak) a) GLUZIDOAK. Adib .: glukosa, sakarosa, almidoia ... b) LIPIDOAK. Adib .: kolesterola, triglizeridoak ... c) PROTEINAK. Adib .: hemoglobina, kolagenoa ... d) AZIDO NUKLEIKOAK. Adib .: ADN, ARN

GIZA ZELULAK

TEORIA ZELULARRA

zelula da IZAKI BIZIDUN GUZTIEN UNITATEA ... Unitate morfologikoa: izaki bizidun guztiak zelulez (bat/asko) osaturik daude. Unitate fisiologikoa: zelula bizi-funtzioak betetzen dituen unitaterik txikiena da (nutrizio-, harreman- eta ugalketa-funtzioak) Unitate genetikoa: zelulak herentziako informazioa gordetzen du zelula berriei pasatzeko. Jatorrizko unitatea: zelula guztiak beste zelula batetik datoz.

GIZA ZELULAK

3.ariketa: Zein motako zelulak dira GIZA ZELULAK? 1. Giza zelulak zelula eukariotoak dira ... zergatik? 2. Giza zelulak animalia-zelulak dira ... zergatik? 3. Giza zelulak heterotrofoak dira ... zergatik?

GIZA ZELULAK

Zelularen BIZI-FUNTZIOAK

• Nutrizio zelularra: mantenugaiak lortu ondoren metabolismo zelularra egite da. Nutrizio-funtzioaren helburua da zelulentzat energia eta molekula berriak lortzea.
• Zelula-harremana: estimuluak jasotzea eta estimuluei erantzuna ematea.
• Zelula-ugalketa:
  • Izaki zelulabakarretan indibiduo berriak sortu.
  • Zelulaniztunetan haztea (=zelula kopurua handitu) eta hildako zelulak berriztatzea.

GIZA ZELULAK

Zelularen EGITURA

Zer daukate giza zelulek?

• Mintz zelularra edo mintz plasmatikoa: zelula inguratzen du eta bereizten du. Substantzien trukea egiten da haren bitartez.
• Zitoplasma: zelularen barneko aldea
• Nukleoa: barruan material genetikoa dauka (bizitzarako informazioa, ADN-z osatua)

GIZA ZELULAK

MINTZ PLASMATIKOA EDO MINTZ ZELULARRA

1. ZITOSOL (likidoa) 2. ZITOESKELETOA (proteina-harizpiak dira. Zilioak, flageloak eta zentrosoma eratzen ditu)

ANIMALIA-ZELULA EUKARIOTOAREN EGITURA

ZITOPLASMA

• Erribosomak
• Mitokondrioak
• Erretikulu endoplasmatiko pikortsua (EEP)

3. ORGANULUAK

Nukleoloa

• Kromatina
• Erretikulu endoplasmatiko leuna (EEL)
• Golgi aparatua
• Mintz nuklearra - Nukleoplasma -
• Bakuoloak = Besikulak - Lisosomak
• Zentrosoma

GIZA ZELULAK

NUKLEOA

10 11 12 13 1 2 3 9 4 5 6 7 8 (ANIMALIA-ZELULA) Organulu/egitura Konposizioa/atalak Funtzioa Irudia 1 -Mintz plasmatikoainguratuak 2-Erretikulu endoplasmatiko pikorduna 3-Erretikulu endoplasmatiko leuna 4-Golgiren aparatua Lipidoz eta proteinaz osatua Zaku eta hodien multzoa, mintz batez Zaku eta hodien multzoa, mintz batez inguratuak Zaku zapalak eta mintz batez inguratuak Trukeak erregulatu eta babesa eman Erribosoma k ditu itsasita kanpoan. Erribosomek sintetizatutako proteinak gorde eta garraiatu 1 Lipkinak Lipidoak sintetizatu, gorde eta garraiatu Erribosomak Erretikulu endoplasmatiko pikorduna Erretikulu endoplasmatiko leunāErretikuluko substantziak metatu, aldatu eta gero kanporatu. Lisosomak eratu Xixkusk 5-Mitokondrioak Itxura dute, energia lortzeko obalatua, mintz bikoitza Proteinak sintetizatu 6-Erribosomak Txikiak eta mintzik gabekoak Zelularen zatiketan 7-Zentrosoma Nukleoaren ondoan daao Arnasketa zelularra egiten ! !eta 2 zilindroz, hartzen du parte ! zentrioloak kromosomen deituak, banaketa osatua. erregulatuz. Inguruan - Mugimenduan mikrotubuluak parte hartzen daude aster dute (zilio eta deitutako flageloen egitura oinarrian osatuz. daudelako) Mintzik8-Bakuoloa k edo besikulak Xixku txikiak eta mintz batez inguratuak Erreserba-subs t antziak eta hondakinak gorde ! Mintzez osatutako xixkuak 9-Lisosomak Xixku txikiak eta mintz batez inguratuak Substantzia konplexuak digeritzen dituzte, substantzia sinpleak sortzeko ! 10-Zilioak eta flageloak (ez beti !! ) Luzakin txikiak eta oso ugariak (zilioak) eta luzakin luzeak eta urriak Substantzia arrotzak kanporatu.Mugikortasunean parte hartu. (flageloak) NUKLEOA 11 -Mintz nuklearra Bi mintzez osatuta, kanpokoa eta barnekoa. Erregulatu trukeak zitoplasma eta nukleoaren artean Poro nuklearrak Zuloak dira Substantziak sartu / atera 12-Kromatina Gure zeluletan 46 (23 aita+23 ama) Informazio genetikoa gorde ! 13-Nukleoloa Erribosomen sintesia Ingurune urtsua 14-Nukleoplasma harizpiz osatuta eta bakoitza ADNz eta proteinaz egina Masa esferiko eta ilunak

GIZA ZELULAK

GIZA ZELULAK

GIZA ZELULAK

! ! !4. Zer du zelula horrek? Zein itxura du egitura horrek?

GIZA ZELULAK

1 2 5. Identifikatu organuluak 3 4 5 6 7 8 9 10 13 1211

ARIKETAK

6. Nukleoaren atalak identifikatu 1 23

GIZA ZELULAK

! 54

GIZA ZELULAK

KROMATINATIK

GIZA ZELULAK

KROMOSOMAR A

GIZA ZELULAK

ZELULA BIRPASATUKO DUGU

http://www.cellsalive.com/cells/cell model.htm

ZELULA PROKARIOTO ETA EUKARIOTOEN ARTEKO EZBERDINTASUNAK

7. ARIKETA. Bete ondorengo taula Mintz nuklearra? Organuluak? Tamaina? Estalki zelularrak? Luzakinak? Erreinuak?

ZELULA-DIFERENTZIAZIOA

Giza-gorputzeko zelula guztiak zelula bakar batetik datoz (zigototik) eta zelula horretan zegoen material genetiko bera dute guztiek.Hala ere, nahiz eta informazio genetiko bera izan, giza-gorputzeko zelulak desberdinak dira. Izan ere, gizakiok 200 zelula mota baino gehiago ditugu eta mota bakoitzak forma, neurri eta funtzio desberdina du. Nola liteke hainbeste motatako zelulak egotea, denak zelula beretik baldin badatoz? Enbrioia eratzen den prozesuan zelulak espezializatu egiten direlako, hau da, diferentziatu egiten direlako. Nola egiten dute zelula-diferentziazioa? Euren informazio genetikoaren zati jakin bat adierazten dute (ez dute informazio genetiko osoa adierazten); horri esker, forma eta egitura zehatz bat hartzen dute eta horrek ematen die aukera funtzio espezializatu bat egiteko organo edo ehun batean.

ZELULA-DIFERENTZIAZIOA

Zelularen itxurarik ohikoenak

! ! ! Borobildua ! Izar itxurakoa Geometrikoa ! Fusiformea Ameboideoa

8. ariketa

Zelularen tamainak

ZELULA-DIFERENTZIAZIOA

• 1. Zenbat aldiz handiagoa da gizakiaren obulua (150 um) espermatozoidea (3pm) baino? Espermatozoidea irudikatzeko arroz ale bat 5 mm erabiltzen badugu, zein tamaina (ø) izango luke obuluak: billarreko bola, futboleko baloia ala globo aerostatiko batena?
• 2 .* Liburuko irudietan (23.orrialdean) agertzen da gure gorputzeko zelula bakarra nukleogabekoa dena. Zein da? km hm dam m dm cm mm - - um - - nm Å - pm Egin liburuko 18.orrialdeko 5. eta 6.ariketak.

ZELULA-DIFERENTZIAZIOA

Zelulekin lotutako gaivotasuna: minbizia

Batzuetan, zelulen material genetikoa aldatzen denean, zelulen forma, egitura eta funtzioa alda daitezke eta gaixotasun batzuk sor daitezke. Batzuetan, material genetikoa aldatzen denean, zelulak kontrolik gabe ugaltzen dira eta zelula-pilaketa bat Sortzen dute: tumorea. Bi tumore mota daude:

• Onbera: gorputzeko atal batean soilik hazten da eta beste ehun batzuetara hedatzen ez dena.
• Gaiztoa edo minbizia: jatorrian hazteaz gain, gorputzeko beste ehunetara hedatu daitekeena, metastasia sortuz.

GIZA EHUNAK

• Zer da ehun bat? Ehuna zelula-multzo bat, bertan zelula guztiek betetzen dute funtzio bera eta antzeko egitura izan dezakete.
• Motak: ehun epiteliala, ehun konektiboa, gihar-ehuna eta nerbio-ehuna.

Ehun epiteliala

Zelulak oso gertu daude; forma geometrikoa dute eta geruzak osatzen dituzte. Motak

• Estaldura-epitelioa: gainazalak estaltzen ditu babesteko eta substantzien trukea erregulatzeko. Adib .: epidermisa, muki-mintzak, endotelioak.
• Guruin-epitelioa: guruinak eratu (substantziak jariatzen dituzten organoak dira). Adib .: izerdi guruinak ... Egin 25.orriko 19. galdera.